OV-Fietsrondje Culemborg – in het rivierengebied

De Lek bij Culemborg.

Het rivierenlandschap staat centraal in deze route, al duurt het meer dan twintig kilometer voor de Lek zelf is te zien. Toch heb je er dan al grondig mee kennisgemaaakt, want elke meter van het landschap waarin je hebt gefietst is door de rivieren beïnvloed. Eerst zijn er de komgronden 1, 2, de laaggelegen delen, waar het water na een overstroming terechtkwam – langzaam stromend, en zwevend slib met zich meevoerend. Dat bezonk en vormde een kleilaag, plamuurde de ondergrond zo’n beetje dicht; altijd was het er nat, vochtig en moerassig, geen lekkere plek om te wonen en zelfs nu, nadat sinds de jaren vijftig de waterhuishouding enorm is verbeterd, wonen er weinig mensen. Wie er vroeger woonde had kunstgrepen nodig, hoogde z’n woonplek op en ging vanuit die zogeheten woerd het moeras in om in de eendenkooi of de griend te werken. Of had een weide met een paar runderen, maar het grootste deel van de graslanden was voor de oogst van hooi; een keer per jaar, meer zat er niet in.

In de komgronden: boerderij op een wat hoger gelegen woerd.

Oeverwal en stroomrug
Vlakbij de hoofdstroom waren de omstandigheden beter, want als daar de boel overliep, konden door de hogere watersnelheid alleen zware deeltjes bezinken, die als maar stapelend verhoginkjes vormden – oeverwallen, waar je goed kon wonen en waar je op het lemige zand akkers en boomgaarden kon aanleggen. Ze liggen op deze route vooral langs de Lek 7, 8.

Boomgaard nabij Schoonrewoerd.

Sinds de aanleg van dijken ligt de bedding van de rivier min of meer vast, maar daarvoor had ie de vrijheid steeds nieuwe wegen te vinden. Was er een nieuwe hoofdstroom ontstaan dan verlandde de oude rivierbedding, maar bleef in het landschap herkenbaar dankzij de wat hoger gelegen oeverwallen waar je vaak akkers en boomgaarden ziet. Dat is mooi te zien in het dorp Schoonrewoerd 6, waar de weg licht omhoogloopt, naar de ‘top’ van de stroomrug; de kerk is er op het hoogste punt gebouwd. Al moet erbij verteld worden dat de plek ook nog eens werd opgehoogd – niet voor niets zit er ‘woerd’ in de naam.

Het verhaal van de kaarten
Het patroon van komgronden en oeverwallen is te zien op de twee kaartfragmenten. Bovenin stroomt de Lek, direct ten zuiden daarvan zie je de bochtige lijn van de dijk. De witte kleur staat voor akkers en zowel de stad Culemborg 9 als het land ten westen van de spoorlijn zijn hoger gelegen oeverwallen, in het zuidwesten is het natter en leger; de eendenkooi is ook indicatie van lage komgronden. Mooi zijn de namen Hooge Prijs en Lage Prijs. Beide polders zijn ontgonnen rond 1100, om kolonisten te trekken kreeg de polder een wervende naam: Parijs (toen al een topstad). Hooge Prijs verwijst naar de ligging op een oeverwal; strak zijn de percelen, in een zich herhalend noord-zuidritme.

Culemborg, boven 1900, onder 2018. Bron: www.topotijdreis.nl

Diefdijk
In het westen van de kaarten is een stukje te zien van de Diefdijk 3 – dwars op de Lek, reikend tot de Linge, rond 1284 aangelegd om de polders ten westen ervan te beschermen. Dat lukte niet altijd, want enkele keren brak de dijk , twee grote waterplassen (4, 5) zijn er de getuigen van.
De nieuwe dijk had grote gevolgen, want vergrootte de waterproblemen aan de Culemborgse kant. Die waren toch al aanzienlijk door bodemdaling en een hogere waterstand in de Lek door de afdamming van de Kromme Rijn. De waterzorgen werden zo groot dat de inwoners van de polders Paveijen en Rietveld 2 hun huizen moesten verlaten.
Begin 19eeeuw kreeg de dijk een militaire betekenis in de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Via Fort Everdingen en Werk aan het Spel 7 (in 1900 nog militair geheim, dus niet concreet op de kaart) kon het water binnenstromen om polders als de Lage Prijs en Goilberdingen onder water te zetten en zo de vijand tegen te houden.

Fort Everdingen.
Bunker 599, doorgezaagd, en aangesloten op de waterbergingsplas.

Rond de Tweede Wereldoorlog werden langs de dijk bunkers gebouwd, maar inmiddels zijn alle militaire functies verleden tijd. Een van de bun-
kers werd kunst, want doormidden gezaagd is de binnenkant zichtbaar gemaakt. Het leidde tot een totale omdraaiing: van verdedigingswerk naar toegangspoort tot een natuurgebied.
In de waterbeheersing van de 21eeeuw speelt de Diefdijk nog altijd een belangrijke rol. Mocht ooit de dijk bovenstrooms in de Betuwe doorbreken dan zal de Diefdijk voorkomen dat het water verder stroomt richting Vijheerenlanden en Alblasserwaard. Dan zal ook de opening van snelweg A2 met drie betonnen balken, verstopt in het viaduct, gesloten worden. Een keer per jaar komen ze uit hun schuilhut om tijdens een proefsluiting vast te stellen dat ze hun werk zullen doen als het echt nodig is.

Dit viaduct staat dwars op de Diefdijk en kan worden gesloten.
De skyline van Culemborg.

Culemborg
In het oosten van de kaartfragmenten ligt Culemborg 9, in 1900 nog binnen z’n stadswallen, nu met vele (forensen)wijken erbij een eind opgerukt in de polder Hooge Prijs. In de tweede helft van de 13eeeuw is de stad gesticht en na al die eeuwen is de oude plattegrond nog goed herkenbaar. De drie delen van de binnenstad zijn van elkaar gescheiden door min of meer west-oost lopende grachten (de blauwe lijntjes). In het midden ligt het oudste deel oudste met de Markt (met een prachtig stadhuis, en aan de zuidzijde afgesloten door een echte stadspoort). Een welvarende periode in de 14eeeuw trok vissers en ambachtslieden aan die voor een deel in de noordelijke stadsuitbreiding de Havendijk gingen wonen. Eind 14eeeuw volgde in het zuiden verdere uitbreiding met de Nieuwstad.

De Markt van Culemborg, met het stadhuis.

START en FINISH
OV-fietsen zijn te huur bij de rijwielstalling van station Culemborg. Check voor vertrek of er fietsen klaar staan. Op ovfietsbeschikbaar.nl kun je dat live zien.

AFSTAND  29 km

INKORTING
Bij knooppunt 44 kun je naar rechts naar nr 40; dan is de route 19 km. Maar ga dan toch eerst even naar links en kijk bij de bijzondere doorgezaagde bunker, net voorbij de A2 (routepunt 3).

KNOOPPUNTEN
Station Culemborg – vanuit rijwielstalling rechtsaf; na 1 km rechtsaf onder spoor door naar 87 – 85 – 86 – Linksaf richting 44, direct weer rechtsaf richting 73 – 44 – 45 – 46 – 47 – richting 01 – in Zijderveld: ga bij rotonde het dorp in via Dorpsstraat – 01 – 44 – 40 – 41 – 42 – 33 – 87, tot station Culemborg.
De route is ook te vinden op de routeplanner van de Fietsersbond.

TREIN Kijk op ns.nl voor treintijden.

PARKEREN
Fort aan de Spoel; Carpoolplaats aan de A2, afrit 12 Everdingen; bij knooppunt 45 (Wiel van Bassa).

HORECA
Koffiehuis Weervolvenhuisje (open in het weekend, net voorbij knooppunt 86); Schoonrewoerd (De Zwaan; zondag gesloten); Fort Everdingen (open op vrijdag en in het weekend); Fort aan de Spoel (maandag, dinsdag gesloten); op de Markt van Culemborg.

PRINT VAN DE ROUTE
Klik op de link voor een afdruk van de routekaart en de bezienswaardigheden onderweg.
thumbnail of 21_Culemborg_praktische info_pdf

ONDERWEG
1 De komgronden
Na de spoorlijn fiets je midden in de komgronden. Tot ver in de 20eeuw woonde er niemand, maar nu is er moderne veeteelt mogelijk dankzij verbeterde afwatering en zijn er wat boerderijen gebouwd. Behalve aan de weilanden zijn de komgronden te herkennen aan de populierenbossen en grienden (wilgenakkers, waar de takken werden geoogst).

Dit huis in de komgronden ligt op een woerd, een kunstmatige heuvel.

2 Paveijen en grienden
Door bodemdaling, Diefdijk en extra wateraanvoer werd het zo nat dat de nederzetting Paveijen werd opgeheven; nog altijd is het relatief nat, waardoor grienden er goed gedijen.

Links de oogst van wilgentenen, rechts de griend.

3 Diefdijk
De kazemat net voor de A2 waakte over de afsluitbare doorgang voor de snelweg; in het viaduct zijn de betonnen balken opgeslagen die op de A2 kunnen worden geplaatst om de dijk sluiten.
Zijn militaire functie verloor de Diefdijk, daarom was het mogelijk van bunker 599 landart te maken. Doorgezaagd vormt 599 een eenheid met de waterbergingsplas erachter.

4 De Waai en Molenkade
Eind 14eeeuw braken in de Betuwe de rivierdijken en wist het water de Diefdijk te ondermijnen. In de 16eeeuw gebeurde dat nog een keer. Een grote ronde waterplas, de Waai, bleef achter, waaromheen de herstelde dijk kwam te liggen.

Bij de Molenkade ligt het laagste punt van de Culemborgse polders; hier verzamelt het water zich als ware het een afvoerputje en daarom is er een waterbergingsgebied gemaakt.

5 Het Wiel van Bassa
Deze enorme waterplas ontstond na een dijkdoorbraak in februari 1581; heel de Betuwe liep onder, ook Culemborg, waar de Nieuwstad blank stond.

6 Schoonrewoerd en de copes
In Schoonrewoerd loopt de weg licht omhoog, naar de ‘top’ van een voormalige rivierbedding (de stroomrug); de kerk is er op het hoogste – nog wat extra opgehoogde – punt gebouwd. Op zo’n stroomrug met zijn zandige oeverwallen is de bodem geschikt voor boomgaarden.
Dit is het land van de middeleeuwse cope-ontginningen met vaste perceelsmaten: 110 meter breed, ongeveer 1250 meter lang.

7 Fort Everdingen en het Werk aan het Spoel
Beide forten zijn onderdeel van de Nieuwe Hollandse waterlinie. Er kon water worden ingelaten vanuit de Lek; de forten moesten de inlaatplekken beschermen. Nu hebben ze allebei nieuwe functies: in Fort Everdingen is een camping en bierbrouwerij; Werk aan het Spoel is een culturele hotspot met amfitheater voor optredens.

8 De uiterwaarden
In de uiterwaard zijn nieuwe geulen gegraven om water sneller af te kunnen voeren.

De uiterwaarden bij Culemborg.

9 Culemborg
Je rijdt dwars door de historische stadsplattegrond: de Havendijk was een eerste uitbreiding van de oude stad, die begint bij de grote muurschildering van Miss Blanche sigaretten. Met de Markt en het fraaie stadhuis als middelpunt eindigt de oude stad bij de Binnenpoort; daarna volgt de Nieuwstad.

De Binnenpoort, gezien vanuit de Nieuwstad.

Deventer en de IJssel

Al eeuwen domineert de Grote of Lebuinuskerk de skyline van Deventer. Samen met de huizen ervoor levert dat een van de mooiste rivierfronten van Nederland. Aan die rivier, de IJssel, is de laatste jaren volop gesleuteld: vrachten zand en klei zijn verplaatst, nieuwe geulen gegraven om te voorkomen dat de IJssel bij hoog water de binnenstad instroomt. Dat lijkt in de zomer van 2018 onvoorstelbaar, want zelden stond het water lager langs de IJsselkade, zo laag dat van alles bloot komt te liggen. Een man met een stalen schaaltje is er op zoek naar lang verborgen schatten.

De Hanze
Vanaf het station loop je via de oude omwalling – na de ontmanteling in de 19e eeuw omgevormd tot stadspark 1 – de middeleeuwse stad in door een mengelmoes van bouwstijlen, van de middeleeuwen tot recente stadsvernieuwing; met mooie straatjes en steegjes en een niet te missen hoogtepunt: de kloostertuin 2 tegenover restaurant Bouwkunde. De parkachtige tuin is onderdeel van het voormalige Buiskensklooster (nu de gemeentelijke Archiefdienst) en is omgeven door middeleeuwse panden, met zicht op de toren van de Grote of Lebuinuskerk.

De kloostertuin.

Eind 13e eeuw werd Deventer lid van het verbond van Hanzesteden (onderling sloten zij handelsovereenkomsten) en groeide uit tot een van de belangrijkste steden van Nederland, draaischijf in de internationale handel tussen Oost-, Noord- en West-Europa. De stad was ook een religieus centrum, vele kloosters kende de IJsselstad, geloofshervormer Geert Grote (1340-1384) woonde er. Na 1600 kwamen de Hollandse steden op, won de zeevaart aan belang en verloor Deventer haar positie, maar behield veel van haar door handel en religie gevormde middeleeuwse karakter.

Ruimte voor de rivier
Stenige kribben steken kaal het water in, een ongewoon gezicht want zelden liggen ze zo hoog op het droge; als versteende bultruggen aan de waterkant. Zelden stroomde er zo weinig water door de IJssel. Maar juist voor het andere extreem, het hoge water, zijn in de uiterwaarden nieuwe geulen 3 uitgegraven. Deze hanken zijn langgerekte waterplassen die (meestal) stroomafwaarts verbonden zijn met de rivier. Als het waterpeil sterk stijgt, gaan ze als extra afvoergeul meestromen en helpen de watervloed af te voeren. Er werd hier teruggegrepen op een oude situatie, toen de rivier zelf telkens een nieuwe hoofdbedding koos; de oude geulen, de hanken, bleven dan verweesd achter. Nu zijn ze redders in nood bij hoog water, onderdeel van een dynamisch systeem van rivierarmen die met de waterstand meebewegen. Niet alleen veiliger, ook mooier en toegankelijker: het is er prachtig wandelen.

De trein rijdt over de nieuw gegraven hank met extra spoorbrug; rechts de IJsselbrug.
In de Ossenwaard, tussen hank en vaargeul..

Het Schol
Wat verder gaat de route over het gras van de IJsseldijk 4. Verrassend is landgoed Het Schol 5, met zijn onverharde paden en prachtige tuin – de oorspronkelijke parkaanleg uit de 19e eeuw is bewaard gebleven. Bij de grote dode boom zie je een berceau met peren, een paradijselijke loofgang; erachter is een glimp van het landhuis te vangen. Het is allemaal gegroepeerd rond de Lazaruskolken – ontstaan bij een dijkdoorbraak van de IJssel in het verre verleden.

Een ooievaar aan de rand van landgoed Het Schol.
De skyline van Deventer, met links de Lebuinuskerk, rechts de dubbelspitsige Bergkerk.

In de uiterwaarden voorbij de Wilpsedijk is er alleen een vermoeden van de IJssel, de rivier ligt ver weg; toch, als het water echt hoog komt, kan het land hier ook overstromen. Hoe breed de uiterwaard is laat zich aflezen aan de afstand tussen de Wilpse Dijk en de IJsselbrug aan de horizon (geflankeerd door de Lebuinuskerk links en de dubbelspitsige Bergkerk aan de rechterkant). Pas na anderhalve kilometer bereikt de route de rivier en daar kun je verder over de onverharde winterdijk 7, die hoog genoeg is om de meeste waterstandsverhogingen tegen te houden.

Stadsvernieuwing
Deventer heeft faam als het om stadsvernieuwing in de binnenstad gaat; het is te zien in de Polstraat 8 waar nieuwe, moderne woningen een historische twist hebben meegekregen in de vorm van strakke, grijze luiken; zo vormen ze een mooi geheel met de Lebuinuskerk 9 op de achtergrond.

Polstraat en Lebuinuskerk.
Het Bergkwartier.

Helemaal top is het Bergkwartier 11. Letterlijk vanwege het rivierduin waarop kerk en woningen zijn gebouwd, figuurlijk vanwege de transformatie van een verkrot middeleeuws stadsdeel tot een woonbuurt vol gerestaureerde monumentale panden – in de Hanzetijd was dit het belangrijkste stadsdeel met een hoge concentratie van handelaren –, en nieuwbouw van woningen in een stijl die aansluit op de middeleeuwse architectuur. Aansluitend op het Bergkwartier, en net zo middeleeuws, is de brede Brink 10, het kloppend hart van de oude binnenstad.

Deventer en de IJssel, samen hebben ze tentakels die diep in het verleden reiken, tegelijk zijn beide op hun eigen wijze aan de 21e eeuw gelinkt dankzij mooi uitgevoerde stads- en riviervernieuwing.

WANDELEN
Start- en eindpunt: station Deventer.
De wandelroute is 10,5 kilometer en uit te breiden met een wandeling door de Ossenwaard (de groene lijn, heen weer 2,5 km). Daar is van 15 april tot 15 september alleen het eerste deel (heen en weer 1 km) toegankelijk.
De route zelf is in te korten tot 5 km (zonder de tweede lus door Het Schol en de uiterwaarden van de IJssel).
De kaart is ook te vinden op Google Maps. Zelf een route samenstellen? Kijk op knooppunten Salland.

Zoek de verschillen: hoog water januari 2018, laag water augustus 2018