Londen, de vernieuwde Docklands

Op de foto staan de torens van Canary Wharf, gezien vanaf het Greenland Dock; het is een van de fraaie plekken op een fascinerende fietstocht door de voormalige en grotendeels heringerichte Docklands in het oosten van Londen. De route langs de oevers van Thames laat zien hoe de draaischijf van een wereldrijk – de havenbekkens waren stapelplaats van goederen uit elke uithoek van de Britse koloniën – in de loop van de 20e eeuw vastliep en opnieuw werd ingericht voor een volgende ronde globalisering met wolkenkrabbers van waaruit multinationals als banken en verzekeringsmaatschappijen wereldwijd hun hoogwaardige diensten verlenen.

Fietsen in de Docklands (de cijfers zie je terug in de tekst).

De City
Tot ver in de 20e eeuw voeren zeeschepen ver de Thames op om hun goederen te lossen bij een van de werven of insteekhavens langs de rivier. Gabriel’s Wharf [1] was er zo een, nu kijk je er uit op de skyline van de City. Hier pik je de bewegwijzerde fietsroute 4 op, die je naar de Tower Bridge [2] brengt, aan de rand van de Docklands.
Direct voorbij die iconische brug kun je naar links, even van de route af voor een blik op Butler’s Wharf [3], een serie pakhuizen gebouwd rond 1870, die uitgroeide tot de grootste theestapelplaats in de wereld. Nu, na herontwikkeling, flaneren er toeristen, doen restaurants en winkels er goede zaken en zijn er luxe appartementen. Ook in de omgeving kregen verlaten pakhuizen nieuwe bestemmingen. Zo heb je vanaf de brug op Jamaica Road zicht op de monding van het riviertje Neckinger in de Thames. Bij eb ligt het er vrijwel droog – de Thames is duidelijk een getijdenrivier. De appartementen van St. Saviour’s Docks kijken dan uit over een modderige vlakte – apart, eb en vloed, middenin de stad.

Op King’s Stairs zie je vanaf links: de Shard, Tower Bridge, Walkietalkie, Kaasrasp en Augurk.

King’s Stairs
Vanaf de King’s Stairs [4] zijn er panorama’s over de City. Aan de overkant van de rivier liggen tot woningen verbouwde pakhuizen; een oude, rode hijskraan, vastgeplakt aan de gevel houdt er de herinnering levend aan de verdwenen goederenoverslag. Dan hobbel je ineens over de cobble stones van een oud dorp, langs een begraafplaatsje dat hoort bij de kerk van Saint Mary. Verrassing, ook dit is wereldstad Londen: Rotherhithe, een oud dorpje aan de oever van de Thames, waaromheen de docks, de werven en pakhuizen groeiden.

Surrey Commercial Docks
Verder gaat het door wijken met nieuwe woningen, afgewisseld door ruime parken – wat een rust in wereldstad Londen. Met hun hoekigheid verwijzen de groene ruimtes naar het verleden, toen ze havenbekkens waren met kranen, werven en pakhuizen rondom. Hier opereerden tot 1970 de Surrey Commercial Docks [5], waar goederen uit Noord-Europa en Canada werden verhandeld. Na de sluiting zijn vele bekkens gedempt en heringericht tot woonwijk of park. In het Russia Dock Woodland is het havenbekken nog te herkennen aan de oude kade met afmeerboeien en de rails waarover de havenkranen reden. Dan, een restant: het Greenland Dock [6], nu een jachthaven. Aan de kade is het uitzicht op de andere oever weergaloos, want daar rijst Canary Wharf [9] op met als kroonstuk de kolos van One Canada Square met zijn piramidevormige dak (zie de foto boven).

Een klein kanaal herinnert aan een van de havenbekkens van de Surrey Commercial Docks.
Nederlandse scheepjes in de docks; op de achtergrond Canary Wharf.

Canary Wharf
Naar de noordoever leidt de Greenwich Foot Tunnel [7], in 1902 onder de Thames aangelegd om havenarbeiders een snellere toegang te geven tot  het Isle of Dogs [8]. Daar begon begin 19e eeuw de revolutie in het havenbedrijf. Tot dan losten schepen hun waar bij de talloze werven en aanlegsteigers langs de Thames; het was een warboel van schepen, veel te vol en veel te druk. Nieuwe, van zee afgesloten havenbekkens, met daaraan gekoppeld opslag- en verwerkingsmogelijkheden boden oplossing. In 1802 openden de West Indian Docks, ingericht voor de handel op de West-Indies: suiker en rum kwamen hier aan. De docks maakten deel uit van de vermaledijde driehoekshandel: vanuit Afrika gingen slaventransporten naar de Caraïben en Latijns Amerika, suiker en rum werden vervolgens geladen voor Engeland en vanuit Londen vonden textielproducten en rum hun weg naar Afrika – het was globalisering avant la lettre.

In 1980 sloten de laatste docks – door grotere zeeschepen en de opkomst van de container waren ze te klein en te inefficiënt geworden. Verval sloeg toe en pas na jaren kwam herontwikkeling van de grond. Inmiddels is Canary Wharf [9] met zijn kantoorkolossen uitgegroeid tot een tweede City van Londen, en net als vroeger is het opnieuw een brandpunt van globalisering, alleen zijn de goederen vervangen door diensten, die wereldwijd worden verleend.

Uitzicht op de Thames en Canary Wharf.
Kanaalboten in Limehouse Basin; rondom zijn dure appartementen gebouwd.

De noordoever
Op de terugweg zijn er weer veel panorama’s – Canary Wharf blijft een lust voor het oog – en kom je langs oude havenbekkens, zoals het Limehouse Basin [10] met dure appartementen. In het water liggen van die typisch Engels kanaalboten; hier is de toegang tot Regent’s Canal en daarmee tot de kanalen van het achterland, waarover de goederen tot in Birmingham en Manchester werden vervoerd. Verderop ligt het kale door sociale woningbouw omgeven Shadwell Basin [11], dan fiets je kruip-door-sluip-door via Tobacco Dock [12] (hier, vlakbij de City kwamen dure producten aan als tabak en port) naar St. Katherine Docks [13]. Einde van een ontdekkingstocht door een stadsdeel waar diep van binnen nog de geest van de oude havens rondwaart, maar dat in uiterlijk aansluit bij de moderne tijd.

Informatie
De route is 25 km lang en gaat vooral over rustige wegen en fietspaden; de markering is goed, al moet je oppassen geen bordjes te missen. Volg eerst route 4; na de Thamestunnel route 1; route 1 kruist op de Three Colt Street met route 13; ga linksaf om route 13 richting Tower Bridge te vervolgen.
Verbinding route 13 naar route 4: ga voor de Tower Bridge rechtsaf en draai naar links om over de brug te gaan. Na de brug bij de eerste verkeerslichten rechtsaf. Hier ben je weer op route 4, die naar Gabriel’s Wharf gaat.
De route is precies te bekijken op Sustrans, de site van de Engelse langsafstand fietsroutes. Ook staat ie op Google Maps.
Fietshuur is mogelijk bij On Your Bike, nabij London Bridge, en gelegen aan route 4; op de kaart tussen de routepunten 1 en 2; kosten £ 20 per dag. Dit is ook een goede, alternatieve startplek (het eerste stuk vanaf Gabriel’s Wharf sla je dan over). Ook kun je een fiets huren via Santander Cycles.

Uitbreiding: City Airport en Trinity Buoy Wharf
Bij de kruising van route 1 en 13 is via route 13 een heen-en-weer van totaal 12 km mogelijk naar andere Docklandsontwikkelingen: London City Island [14], Royal Victoria Dock [16] met congrescentrum ExCel, en Royal Albert Dock [17] met City Airport – waar eens de schepen aanmeerden landen nu de vliegtuigen uit alle Europese windstreken. Wie een laatste stukje rafelrand wil meemaken slaat af naar de Trinity Buoy Wharf [15], een verzameling oude bedrijfsgebouwen, waar kunstenaars en alternatieve designers werken, met fantastisch zicht op Canary Wharf [9] en concertzaal O2 en de kabelbaan over de Thames [18].

De kabelbaan over de Thames, gezien vanaf Trinity Buoy Wharf.

Meer lezen?
In een eerdere blog lees je meer over de transformatie van de Surrey Docks, inclusief een wandelroute.

Surrey Docks, Londen

Op de foto staat de Lavender Pond, een lieflijke vijver, een mooi natuurgebiedje in de Surrey Docks. Tot ver in de 20e eeuw lag hier het Lavender Dock, een opslaghaven voor dikke boomstammen, uit noordelijke landen aangevoerd. Het was een onderdeel van de Surrey Docks, een uitgestrekt havengebied met ontelbaar veel docks – door sluizen afgesloten insteekhavens.
Je vindt de Surrey Docks ten oosten van de City op de zuidoever van de Thames, grofweg tussen Tower Bridge en Greenwich. Samen met de insteekhavens op de noordoever waren de Docklands een belangrijke draaischijf in de wereldhandel tot ongeveer 1980. Van die rol is niets meer van over; na hun sluiting kregen ze een totale make-over.

Uitzicht vanaf Stave Hill; in het blikveld de City

Stave Hill
‘Amazing, wow, what a view, great’, aan superlatieven heeft het groepje joggers geen gebrek op de top van de negen meter hoge Stave Hill. En ja, het uitzicht is fantastisch, met aan de westkant de City en aan de noordkant de torens van Canary Wharf. Daar is alle aandacht voor, en je verliest haast het kunstwerk uit het oog, waarop in brons de plattegrond is te zien uit 1896: minstens zo amazing, want een en al havenbekkens, lange, vaak smalle docks maar ook grote bassins; heel veel water en nauwelijks land, en van dat beeld is niets meer over, want je kijkt uit over parken en woonwijken. De heuvel van nu is een puistje in het kunstwerk (iets boven het midden van de foto), geplaatst in het gedempte Russia Dock. Fascinerend hoe onder invloed van economische ontwikkelingen de Surrey Docks een haast onherkenbaar nieuw gezicht hebben gekregen.

Kunstwerk op Stave Hill; na een regenbui vullen zich de bekkens
Rotherhite voor the Docks

Pilgrim Fathers
Een kaart uit de 18e eeuw laat zien dat de zuidoever van de Thames bestond uit moerassen (het Redriff Marsh); slangvormig kromt de bebouwing van het oude Rotherhithe zich langs de oever, tussen rivier en moeras. Dat oude Rotherhithe bestaat nog steeds: kom je vanaf de Londense City dan is de verrassing groot, want ineens sta je voor een oude begraafplaats en een historische kerk, alsof er in de City een onzichtbaar draaideurtje zit dat je zomaar een Brits plattelandsdorpje laat binnentreden. Maar vergis je niet, al eeuwen geleden kreeg dit dorp haar plaats in de wereldgeschiedenis: tegenover de kerk ligt de Mayflower, een pub genoemd naar het zeilschip dat in juli 1620 van hier vertrok met aan boord een deel van de Pilgrim Fathers, de religieuze kolonisten die op zoek naar godsdienstvrijheid emigreerden en die als een van de eersten aan de oostkust van de kolonie New England een succesvolle nederzetting stichtten, en daarmee van grote invloed waren op wat later de VS zou worden.

Rotherhite, oud dorp aan de Thames

Docks in het moeras
Op de Thames krioelde het van de schepen die een plek zochten om hun goederen te lossen, het was er eind 18e eeuw zo vol dat je bij wijs van spreken springend van scheepsdek naar scheepsdek de Thames met droge voeten kon oversteken. Meer ruimte kwam er na de aanleg van de docks, gegraven havenbekkens die met een sluis van de Thames (en daarmee van het getij) konden worden afgesloten. Op de zuidoever gingen twee elkaar fel beconcurrerende ondernemingen ermee aan de slag. Het leidde tot een wat chaotisch geheel van negen min of meer evenwijdig lopende havenbekkens, die werden aangevuld met zes grote bassins, waar ‘timber’ kon worden opgeslagen (hout mag niet uitdrogen, moet in water worden bewaard). Timber was de specialisatie, veel hout kwam uit Noord-Europa landen, je ziet het terug in namen als Russia Dock en Norway Dock. Er was ook handel in voedingsmiddelen – vooral uit Canada, dat zijn naam gaf aan het Canada en Quebec Dock. Greenland Dock verwijst naar de walvisvaart die hier zijn basis had.

Metamorfose
Grote bloei kenden de Surrey Docks tot de Tweede Wereldoorlog. In de decennia daarna kwam de klad er in doordat schepen te groot werden voor de havenbekkens; het was de overgang naar containervervoer die de nekslag gaf. In 1971 sloten de docks, een triest havenlandschap van lege havenbekkens, grote bassins en verwaarloosde pakhuizen bleef achter. Vanaf 1980 is er volop gesloopt, gedempt en herbouwd. De Surrey Docks kregen een nieuw gezicht. De oude havens zijn hier en daar nog te herkennen bijvoorbeeld aan de rand van het Russia Woodland Dock, waar de granieten kade, de stalen boeien en de rails van de havenkranen nu de begrenzing van een park vormen. Kijk je van boven dan zie je de hoekige vorm van het park, de lijn van de gedempte havenbekkens volgend. Aan de voormalige kade zitten twee oude mannen, uitkijkend over het grasveld dat ooit deel was van het Russia Dock; zou zomaar kunnen dat ze hier ooit als gespecialiseerde houthavenarbeider tussen de drijvende boomstammen risicovolle capriolen uithaalden. Alleen het Greenland Dock – ooit in 1696 als eerste uitgegraven – bleef samen met aangrenzende South Dock over.

De Surrey Docks in 1964: een wirwar van havenbekkens
De metamorfose in 2017: de meeste docks gedempt, bebouwing en parken ervoor in de plaats

Het industriële havengebied veranderde in een woonwijk – tussen 1981 en 1996 werden er meer dan 5500 gebouwd. Centrum is Canada Water, dat dankzij de in 1999 geopende Jubilee Line snelle verbindingen heeft met de rest van Londen. Hier is een grote shopping mall, maar ook vestigde zich lichte industrie, waaronder de Printworks – een grote krantendrukkerij, die onder andere The Daily Mail van de persen liet rollen. Dat is alweer verleden tijd; op de gevel van de verlaten fabriek zijn – december 2016 – de silhouetten van de krantennamen nog net te zien. Het terrein wordt herontwikkeld, een nieuwe metamorfose komt er aan, want King’s College gaat hier een campus bouwen. En zo gaat het weer door, de komst van King’s betekent een nieuw laagje op de voormalige moerassen langs de zuidoever van de Thames.

Het Greenland Dock bleef over; Canary Wharf kijkt toe

Wandelen of fietsen
Huur een fiets op Gabriel’s Wharf en neem route 4 die je naar het hart van de Surrey Docks brengt. Zie de website met de Engelse lange afstand fietsroutes.
Een rondje dat ik zelf maakte is hier vinden: Surrey Docks-route.
Ook mooi: een wandeling langs de Thames over – ja, hoe kan het anders – het Thames Path.

Links het gedempte dock, rechts de rand van de kade met afmeerboei
De City, vanaf Stave Hill