Kootwijk – Veluwe: zand, heide en radio

Waar je ook kijkt, nergens op de foto zie je een spoor van bebouwing. Zand, brandend zand, tot aan de horizon. Hier is de bevolkingsdichtheid nul. Dus, wil je een wandelroute die de drukte vermijdt, dan vind je die in het Kootwijkerzand op de Veluwe. Niet de hele route is zo extreem van mensen ontdaan, want de oude heidenederzetting Hoog Buurlo en het imposante Radio Kootwijk zijn plekken waar je anderen ontmoet. Maar er blijft ruimte genoeg en voor je het weet dwaal je weer eenzaam door bossen, over heide en zandverstuivingen. Is het lang droog geweest dan veranderen de zandwegen in mulle ploeterpaden – bij stevige wind stuift het zand op. Deze wandeling koppelt twee bewegwijzerde routes, het eerste deel volg je de wit-rode markeringen van het Marskramerpad, het tweede deel de geel-rode van het Veluwe Zwerfpad.

Poort naar het zand.

Een dunne lijn
In de eerste kilometers wandel je over een bospad dat de dunne lijn markeert tussen cultuur en natuur, tussen beschaving (links liggen de weiden en woningen) en wildernis (een paar stappen naar rechts en je staat midden op de zandverstuiving). De woestenij is dichtbij – zie de overvloedige sporen van wilde zwijnen, wroetend hebben ze de bosbodem omgewoeld. Hoe het zand mensen kon verdrijven lees je op een infobord, dat vertelt over een dorpje dat zich na het jaar 1000 steeds moeilijker kon verweren tegen de stuivende kracht van het zand. Uiteindelijk won de natuur.

Veluwse zandwegen.
De schapen van Hoog Buurlo.

Hoog Buurlo
Veluwse zandwegen langs heidevelden, door eikenbossen, over kleine zandverstuivingen en door grootse beukenlanen leiden naar de romantische enclave Hoog Buurlo waar elke ochtend een blatende kudde de schaapskooi verlaat om de heide te gaan begrazen. Vroeger waren ze een essentiële schakel in het landbouwsysteem, want na hun dagelijks gegraas werden in de schaapskooi hun keutels opgevangen die vermengd met plaggen de akkers vruchtbaar hield. Eindeloos is die heide, en dat is iets verder goed te zien bij het verreikende uitzicht over de Buurlosche Heide. Enkele kilometers verder is er vanaf de Turfberg nog zo’n weergaloos panorama.

Tussen de bomen door schittert de weidse Hoog Buurlosche Heide.
Radio Kootwijk, de kathedraal van de Veluwe.

Radio Kootwijk
En dan ga je linksaf en kom je op een stukje verharde weg. Wat een weg, want aan het eind staat daar de kathedraal van de Veluwe, het communicatieanker met Nederlands-Indië, kortom het zendgebouw van Radio Kootwijk.
De zandverstuiving nabij Kootwijk bleek begin 20e eeuw een geschikte, want relatief storingsvrije plek voor de bouw van een zendstation. Van hieruit werd de draadloze communicatie met Nederlands-Indië en andere werelddelen onderhouden. De glorietijd van Radio Kootwijk is alweer jaren historie. Voortschrijdende techniek – draadloze communicatie via satellieten – maakte het zendstation in 1998 definitief overbodig. Behouden bleef het opvallende zendgebouw uit 1923, opgetrokken uit gewapend beton (uniek voor die tijd) in een stijl die verwant is aan art-deco. Meest opvallend is de enorme hal, die nodig was voor de gigantische dynamo’s die de zendapparatuur van energie voorzagen. Vergeet verderop niet om te kijken en te zien hoe het robuuste gebouw soeverein over de heide heerst.

Radio Kootwijk, soeverein op de heide.
Ruimte genoeg in het Kootwijkerzand.

Kootwijkerzand
In Nederland spreek je over natuurbehoud, of landschapsbehoud. Dat betekent bescherming van de bestaande toestand, voorkomen dat de wals van de vooruitgang eroverheen dendert. In het Kootwijkerzand staat de natuur voorop, maar het aardige is dat daarbij voortdurende verandering noodzaak is voor het behoud.
Een zandverstuiving is een dynamisch geheel. Is er eenmaal een open plek dan weet de wind steeds meer zand los te waaien en te verspreiden. Tonnen zand verwisselen voortdurend van plek. Voetstappen zijn na enkele dagen al uitgewist – een maagdelijk zandtapijt, als onbelopen sneeuw na een winternacht.
In het Kootwijkerzand heerst een ruige natuur van schraal zand en harde wind, maar ook van kou en hitte. Overdag kan op een zuidelijke zandhelling de temperatuur tot 50 graden reiken, om ’s nachts met 40 graden onderuit te gaan. De natuur heeft zich er aangepast: het ruig haarmos is groen en bloeiend in vochtige tijden, maar droogt in hete zomers in om te overleven. In tijden van droogte barst het mos, worden zandpaden mul en bij stevige wind schuren zandkorrels springend en stuivend je benen. Brandend zand en nergens water en geen mens te zien. De plek om drukte te vermijden!

In droge tijden barst het mos.

ROUTE-INFORMATIE
De route koppelt etappes van het Marskramerpad (etappe 10) en van het Veluwe Zwerfpad (delen van de etappes 10 en 9). De route staat op afstandmeten.nl. Via de knop ‘Export’ kun je een GPS-bestand downloaden.
App Wandelnet
Met de app van Wandelnet kun je Marskramerpad etappe 10 en Veluwe Zwerfpad etappes 9 en 10 downloaden; met als achtergrond de topografische kaart zie je via het GPS-signaal precies waar je bent.
START EN FINISH Start- en eindpunt is de parkeerplaats op de hoek Duinweg/Houtzagersweg in Kootwijk.
LENGTE De route is 16,5 kilometer lang. In Hoog Buurlo kun je een stuk inkorten met 2,3 km tot 14,2 kilometer.
ZWAARTE Na langdurige droogte is het een pittige route, want dan zijn de wegen in het Kootwijkerzand zwaar te belopen in het mulle zand.
VERHARD/ONVERHARD Vrijwel geheel onverhard, een paar stukken deel je met fietsers over onverharde paden.
HORECA De Garage Radio Kootwijk is vanaf 1 juni weer open op vrijdag en in het weekend; april, mei en september alleen weekend; de rest van het jaar dicht.
PICKNICK Mooie bankjes: Hoog Buurlo, Hoog Buurlosche Heide, Turfberg, Radio Kootwijk
HOE KOM JE ER? Alleen te bereiken met eigen vervoer. Startpunt is de parkeerplaats op de hoek Duinweg/Houtzagersweg in Kootwijk. Navigatie: Houtzagersweg 13, Kootwijk.
Je kunt de route ook starten op de parkeerplaats van Hoog Buurlo. Navigatie: Hoog Buurlo 5, Radio Kootwijk.

Het Kootwijkerzand, uitzicht vanaf een stuifduin.

ROUTEBESCHRIJVING
Volg vanaf de parkeerplaats de wit-rode markering van het Marskramerpad.
Net voor de schaapskooi van Hoog Buurlo kun je de route inkorten. Ga bij Paddenstoel 20264 rechtsaf richting Radio Kootwijk en volg de geel-rode markering van het Veluwe Zwerfpad. Maar voor je rechtsaf slaat: ga even 100 meter verder voor het verreikende uitzicht vanaf de picknickbanken.
De hoofdroute komt er ook langs en gaat rechtdoor over het fietspad en slaat dan linksaf langs de tweede schaapskooi.
Aan de rand van de Hoog Buurlosche heide ga je linksaf. Na ruim 300 meter komt het Marskramerpad bij een bankje samen met Veluwe Zwerfpad. Ga hier rechtdoor en volg vanaf nu de geel-rode markering van het Veluwe Zwerfpad. Je verlaat dus het Marskramerpad, dat rechtsaf de heide opgaat.
In het mulle zand van het pad door het Kootwijkerzand duurt het lang voordat er een markering komt: bij een vijfsprong van zandwegen moet je rechtsaf (zie de kaart). Hieronder kun je deze routebeschrijving, inclusief kaart, printen.

PRINT VAN DE ROUTE
thumbnail of ROUTEBESCHRIJVING KOOTWIJK

Los zand, zware weg

OV-fietsrondje Hilversum – buitenplaatsen, heide

Een nieuw idee: pak de trein, huur op je bestemming een OV-fiets en maak via fietsknooppunten in een rondje van 23 km kennis met stad en landschap. In dit OV-fietsrondje rijd je vanaf station Hilversum door de villawijk, langs ‘s-Gravelandse buitenplaatsen en over de heidevelden rond Hilversum.

Buitenplaats in ‘s-Graveland.

Hoe romantisch oogt deze ’s-Gravelandse buitenplaats 2 in het strijklicht van een gouden herfst. Een landschapsparel die met veel liefde, zorg en geld wordt onderhouden. Maar hoe prozaïsch en geldgedreven was het ontstaan. Hier zijn in de 17e eeuw duizenden bakken zand weggegraven en afgevoerd naar bijvoorbeeld Amsterdam, waar het de stadsuitbreidingen (de grachtengordel) fundeerde. Amsterdamse kooplieden die een goede belegging zochten voor hun kapitaal, namen het initiatief. Na de afzandingen lieten de investeerders er boerderijen bouwen, maar al gauw ontdekte men dat het goed toeven was op het platteland. Om het buitenleven zo aangenaam mogelijk te maken werden grootse landhuizen gebouwd met daaromheen fraaie landschapsparken. Langs de ‘s-Gravelandse Vaart (aan de horizon op de foto hierboven) kijk je uit op de landhuizen, zoals Trompenburgh 4, gebouwd door de zoon van de fameuze generaal in de vorm van – ja, hoe kan het anders – een schip.

Trompenburgh.

De boeren van Hilversum
Tegenover de elitaire landgoederen stond het simpele boerenleven in het Gooi, dat zich afspeelde op de heuvels die het landijs in de voorlaatste ijstijd had opgestuwd tot de langgerekte heuvelrug van het Gooi en de Utrechtse Heuvelrug. Op de flanken lagen dorpen als Hilversum, Blaricum en Laren. Hun akkers bij het dorp, hun weiden op de lagere, natte gronden en hun schapen en ander vee op de hooggelegen heide 6.

Het stadhuis van Hilversum.

Aan het eind van de 19e eeuw kwam de grote verandering op gang, na de aansluiting van Hilversum op het spoor naar Amsterdam. Rijke stedelingen ontdekten het plattelandsleven en lieten er ruime villa’s bouwen. Explosief groeide het dorp en kreeg een krans van allure, die in 1931 zijn bekroning kreeg met de voltooiing van het stadhuis van Hilversum 1 – hét meesterwerk van architect Dudok, gekenmerkt door een strakke bouwstijl, het ritme van de vlakken gele baksteen en de in- en uitspringende delen. Toen, zo kun je stellen, had Hilversum definitief afscheid genomen van zijn lange historie van Goois boerendorpje.

De heide bij Hilversum.

De Gooise heide
Is er in Hilversum geen plattelandssfeer overgebleven, dat is wel het geval in de omgeving, want behalve de ’s-Gravelandse buitenplaatsen omringen bossen en heidevelden de mediastad. De heide werd vroeger gemeenschappelijk beheerd; elk Goois dorp had bepaalde gebruiksrechten, bijvoorbeeld op het weiden van schapen. Een groot deel van die gemeenschappelijk gronden is behouden en overgegaan naar het Goois Natuurreservaat. Zij zetten de oude traditie van gemeenschappelijkheid voort en zo kon de heide 6 zich ontwikkelen van onmisbare schakel in het landbouwsysteem naar net zo onmisbare groene long in een sterk verstedelijkt gebied.

Oprit naar de wildwissel.

De natuurbrug
Toch is de verstedelijking niet zonder kleerscheuren gegaan. Wegen en spoorlijnen verbraken verbindingen, nu proberen we ze weer te lijmen. Mooi is dat te zien op twee kaartfragmenten uit 1900 en 2016.
In 1900 was de spoorlijn Amsterdam – Hilversum omgeven door eindeloze heide, waarover vele onverharde wegen liepen. Sporen van bewoning zijn er niet (behalve de renbaan, die tussen 1880 en 1895 midden op de hei lag, inclusief twee houten tribunes). Zandwinning veranderde het landschap rond het spoor drastisch, het maaiveld kwam maar liefst 7 tot 11 meter lager te liggen. Verbreding van de sporen (tot een grote stapelplaats van allerlei spoormaterialen) en de aanleg van de N524 scheidden bos en hei van elkaar – geen beest kwam er levend overheen.

Spoor en weg liggen er nog steeds, maar sinds 2006 is er een nieuwe verbinding van liefst 800 meter lengte – de grootste faunapassage ter wereld. De Natuurbrug Zanderij Crailoo 5 staat op de kaart als ‘Wildwissel’. In de zandafgraving is in het westelijk deel een vlonderpad aangelegd, aan de andere kant liggen naast de sporen sportvelden en een golfterrein. Het mooie van deze natuurbrug is dat ie ook mensen verbindt, want je kunt er wandelend en fietsend overheen (en dat gebeurt in dit OV-fietsrondje).

Aan de rand van het Corversbos.

START en FINISH
OV-fietsen zijn te huur bij de rijwielstalling van station Hilversum. Check voor vertrek of er fietsen klaar staan. Op ovfietsbeschikbaar.nl kun je dat live zien.

AFSTAND
23 km

KNOOPPUNTEN
Station Hilversum–vanuit rijwielstalling rechtsaf naar 54–55–11–12–vlak voor 12, bij brug rechtsaf, richting 9–8–10–36–50–51–53–richting 54 tot station Hilversum.
De route is ook te vinden op de routeplanner van de Fietsersbond.

TREIN
Kijk op ns.nl voor treintijden.

PARKEREN
In ’s-Graveland bij begin J.H. Burgerlaan of in Laren parkeerplaats Zuiderheide (bij Geologisch Museum Hofland in Laren).

HORECA
Bollie Blooper in ‘s-Graveland (Knooppunt 9), La Place in Laren (Knooppunt 51), Theehuis ’t Bluk (Knooppunt 53). Voor openingstijden: zie internet.

PRINT VAN DE ROUTE
Klik op de link voor een afdruk van de routekaart en de bezienswaardigheden onderweg.

ONDERWEG
1 Het stadhuis van Hilversum
Het meesterwerk van architect Dudok ligt te midden van andere villa’s.

2 Corverslaan
Vanaf de Corverslaan kijk je uit op de lagergelegen gronden van de buitenplaatsen van ’s-Graveland. Dit is de achterzijde van Trompenburg. Het hoogteverschil tussen weg en weiland geeft aan hoeveel zand is weggegraven.

3 Gooilust
Een wandeling tussendoor? Fiets dan de oprijlaan van Gooilust op en maak in een rondwandeling van 3,3 km kennis met een van de fraaiste buitenplaatsen. Bijzonder zijn de rododendrons (kom daarvoor in mei), de vele soorten bomen, en een aparte Aha-ervaring. De wandelroute is te bekijken en binnen te halen op Natuurmonumenten.

4 Trompenburgh
Bijzonder is het landhuis dat scheepsheld admiraal Cornelis Tromp rond 1680 liet bouwen, want in de ronde voorzijde is de vorm van een scheepssteven te herkennen. Niet voor niets dat de gracht tot aan het huis reikt. Vanaf het dak, vormgegeven als een scheepsdek, kon Tromp als een kapitein op het droge in de verte de scheepsmasten op de Zuiderzee zien.

Sprekend Trompenburgh-detail.

Helder en schoon is het grachtwater, en dat geldt ook voor de ’s-Gravelandse Vaart – hier welt kristalhelder water op afkomstig van de hoger gelegen heuvels van het Gooi. Geen wonder dat wasserijen zich hier vestigden, vooral als je bedenkt dat de buitenplaatsen goede klanten waren, maar dat ook Amsterdam via waterwegen uitstekend bereikbaar was. Zo’n 500 meter voorbij Trompenburgh fiets je langs de fraaie gevel van de Stoomwasscherij en Glansstrijkinrichting Gooi- en Eemland.

De achterkant van een van de buitenplaatsen.

5 Wildwissel
Dat de wildwissel een verbinding is over drukke verkeers- en spoorwegen is, merk je nauwelijks.

6 Heide
Schotse Hooglanders spelen een belangrijke rol in het beheer van de heide. Zij vreten overheersende planten en struiken weg en dragen bij aan schrale omstandigheden, ideaal voor kruiden en mossen.

De zandverstuiving bij het Bluk.

7 Zandverstuiving
Vlak naast het fietspad liggen zandverstuivingen; in het verleden waren ze de schrik van boeren, want ontstaan door overbegrazing en overmatig plaggensteken bedreigden ze akkers met overstuiving en krompen ze het areaal van bruikbare woeste gronden. Hoe anders nu. Ze worden weer actief gemaakt door bomen en bedekkende vegetatie te verwijderen, zodat de wind vrij spel heeft en bijzondere zandflora en -fauna meer kansen krijgt.